Tag Archives: Heidekampweg

Werken aan de huizen

Recent onderzoek van de bandkeramische nederzetting Stein- Heidekampweg

Tijdens de aanleg van een aardgasleiding ten behoeve van de Swentiboldcentrale van Chemelot aan de oostkant van Stein in mei 1998 werd, een tot dan toe nog onbekende grote bandkeramische nederzetting gevonden. De bandkeramische sporen in het leidingtracé, gelegen langs de Heidekampweg, waren ontdekt door lokaal archeoloog Wim Hendrix, die met een kleine enthousiaste groep, de sporen gelukkigerwijs kon onderzoeken. De vondsten wezen op een nederzetting uit de oude periode van de bandkeramiek met een doorloop naar de jonge periode. Verder onderzoek heeft niet direct na de eerste ontdekking kunnen plaatsvinden. Pas in het voorjaar van 2011 kon in het kader van de geplande verbreding van de A2 nieuw onderzoek worden verricht.

“Oud” onderzoek
In de omgeving van de ontdekte bandkeramische nederzetting Stein-Heidekampweg blijken nog meer waarnemingen van bandkeramische sporen te zijn gedaan. Op zich niet vreemd aangezien de locatie zich op het Graetheideplateau bevindt, te midden van een groot aantal bandkeramische nederzettingen, die alle tot de Graetheidecluster behoren. De bandkeramische resten die zijn gevonden tijdens het uitgraven van het gasleidingtracé, blijken niet de enige in de nabijheid te zijn geweest. Zo zijn in de jaren 1930 door de bekende Limburgse pioniers Beckers & Beckers ook vondsten gedaanop het huidige Chemelotterrein, aan de oostkant van de huidige A2 en ten noordoosten van de Heidekampweg. Iets meer ten zuiden daarvan zijn, door de lokaal archeologen Hendrix en Vromen, in 1986 bij de aanleg van leidingen en bassins, grondsporen en vondsten waargenomen daterend uit de Bandkeramiek (Vromen en Hendrix 1990). Hoewel de werkzaamheden van dien aard waren dat het doen van waarnemingen haast onmogelijk was, konden toch enkele bandkeramische sporen en vondsten worden gedocumenteerd alsmede enkele ijzertijdvondsten en sporen. Al in 1998 werd door Wim Hendrix vermoed dat de nederzetting Stein-Heidekampweg deel uitmaakt van een groter geheel (geschatte omvang 10-15 ha) en dat deze nederzetting in de jaren 1960 met de A2 onopgemerkt overbouwd is.

Sleuven door de huizen
In het kader van de verbreding van de A2 nabij het knooppunt Kerensheide, kon nader onderzoek uitgevoerd worden van de nederzetting Heidekampweg. Aan weerszijde van de snelweg werd in eerste instantie een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd om te bepalen tot hoever de nederzetting zich uitstrekte. Maar ook om te kijken of er nog andere archeologische resten aanwezig waren, want al eerder waren namelijk sporen en vondsten uit de ijzertijd aangetroffen.
Tijdens het onderzoek werden maar liefst drie huisplattegronden uit de periode van de Bandkeramiek gevonden. De proefsleuven sneden bijna dwars door de huizen, maar door de robuustheid van de sporen konden deze toch als zijnde bandkeramisch geduid worden. Opmerkelijk was dat de proefsleuven relatief “leeg” waren en dat delen van een bandkeramische nederzetting zijn aangesneden met een relatief lage vondstdichtheid. Dit in tegenstelling tot bekende bandkeramische nederzettingen zoals Elsloo-Koolweg, Geleen-Janskamperveld en Stein-Keerenderkerkweg, waarbij de huizen zeer dicht bij elkaar zijn gebouwd, hoewel natuurlijk niet gelijktijdig. Uit het proefsleuvenonderzoek kwam dus een beeld naar voren dat de huizen en bijhorende erven redelijk ruim over de nederzetting verspreid lagen hetgeen veel kansen biedt voor verder onderzoek.

In de uitbreiding: huizen!
Vrijwel direct na afloop van het proefsleuvenonderzoek werd een opgraving uitgevoerd. Hoewel de verbreding van de A2 een beperkte verstorende werking had op de verwachte archeologische resten, werden toch enkele delen bedreigd. Ter plaatse van de geplande bermsloten zijn archeologische sporen en resten vlakdekkend opgegraven. Tevens zijn ter hoogte van aangesneden huisplattegronden enkele uitbreidingen gerealiseerd, waarbij het gehele vlak is blootgelegd. Op deze manier kon een nadere waardebepaling worden gedaan door bijvoorbeeld het type huis te bepalen of door voldoende daterend materiaal uit de bijhorende langskuilen te bergen. Ook is het vlak uitgebreid ter hoogte van clusters van ijzertijdsporen. Op deze manier is beter inzicht verkregen in de datering en aard van de nederzettingen en daarmee de bewoningsgeschiedenis van het gebied.
Aan de oostkant (terrein Chemelot) werden maar liefst vijf bandkeramische huizen teruggevonden en ten westen van de A2 zelfs zeven huizen (!). In de periode van de Bandkeramiek
blijken huizen redelijk eenduidig opgebouwd te zijn. Daarnaast zijn ze bijna allemaal ZO-NW georiënteerd. LBK-huizen werden volgens een aantal vaste, rechthoekige patronen gebouwd. Deze zijn modulair opgebouwd en bestaan uit maximaal drie delen. Niet alle mogelijke combinaties van deze modules komen voor: alle huizen hebben een zg. middendeel, veel hebben een aangebouwd achterdeel, en van deze laatste groep vertoont een belangrijk percentage ook nog een voordeel . Losse middendelen zijn ook niet ongebruikelijk, namelijk het type 3 huis. Op basis van de huistypologie, zoals deze door Modderman en Waterbolk in 1970 is opgesteld, kunnen de huizen van de nederzetting Stein-Heidekampweg geduid worden. Hoewel ze niet allemaal compleet konden worden opgegraven, is toch duidelijk geworden dat het hierbij gaat om drie huizen van het type 1b, een huis van het type 2c en één type 3 huis. Van belang is de vondst die werd gedaan in de laatste meters van de opgraving. Aan de zuidelijke grens van het plangebied werd namelijk nog het zuidoostelijke deel (voordeel) van een type 1ahuis gevonden. Aan type 1a-huizen wordt een bijzondere waarde aan toegeschreven. Aangezien dit het grootste huistype is waarvan de wand geheel van planken of balken is opgetrokken, wordt algemeen verondersteld dat in dat huis een vooraanstaand, of belangrijkste gezin van de groep woonde. Omdat type 1a-huizen relatief zeldzaam zijn, hebben de bewoners wellicht een bijzonderdere plaats in het dorp ingenomen (Van de Velde 2008).
Eén huis verdwijnt helaas onder de A2 maar wel is nog een zgn. Außengräben of buitengreppel te zien. Aan de westkant van de A2 zijn meer huisplattegronden (6) herkend waarvan nog onduidelijk is tot welk type of welke typen ze horen. Wellicht dat toekomstig onderzoek meer duidelijkheid kan brengen. Vooralsnog worden ze niet door werkzaamheden in het kader van de verbreding A2 bedreigd.

De nederzetting Stein-Heidekampweg
Als we alles wat tot nu toe is aangetroffen op een rijtje zetten, kan een beeld geschapen worden hoe de nederzetting Stein- Heidekampweg er uit heeft gezien. Van belang daarvoor is om
het landschap te bestuderen waarbinnen de waarnemingen zijn gedaan. De nederzetting is gelegen op een lössglooiing die enigszins noordoost-zuidwest georiënteerd is. Dwars op deze glooiing , op de zuidelijke en westelijke meer vlakke helling, zijn de bandkeramische huizen gebouwd. De ruim opgezette nederzetting kenmerkt zich door enigszins verspreid liggende bandkeramische erven die bijna gedurende de hele periode van de bandkeramiek (5225 – 4950 v. Chr.) in gebruik lijken te zijn geweest. Indien we het huizenaantal dat tot nu toe is opgegraven, vertalen naar de totale omvang (in tijd) van de nederzetting, dan kan met gemak gesteld worden dat hier meer dan 80 huizen hebben gestaan.