Category Archives: Uncategorized

Elsweiler voor tempel

Yvon Jaspers, Elsweiler en de populariteit van de LBK

Nu er alweer een nieuw seizoen van ‘boer zoekt vrouw’ begonnen is, lijkt het succes van agrariërs bij het doorsnee Hollandse publiek meer dan gevestigd. Toch is het de vraag of enkel romantiek en de charmante persoonlijkheid van Yvon Jaspers daar een spil in zijn. Boeren kunnen dat heel goed zelf, zo, om wat ze zijn.

Dat dat ook voor boeren uit het verleden geldt wisten we natuurlijk binnen het project en één van de taken waaraan we ons binnen het project gecommitteerd hebben is dan ook die van publiekscommunicatie. Daartoe dient niet alleen deze blog (en straks de nog mooiere website), maar ook een tentoonstelling die afgelopen zaterdag officieel is geopend. De tentoonstelling heet ‘De eerste boeren. Nieuw onderzoek naar de bandkeramiek in Nederland’ en is te zien in de Muzezaal van het Rijksmuseum van Oudheden tot en met 25 november aanstaande (http://www.rmo.nl/tentoonstellingen/de-eerste-boeren).

;

We hopen in deze presentatie een dubbelslag te slaan. Enerzijds willen we aspecten van het Odyssee onderzoek presenteren, anderzijds de bezoeker ook kennis laten maken met de bandkeramische cultuur en het belang van deze fase voor de ontwikkeling naar onze huidige samenleving. Daartoe hebben we een aantal vitrines ingericht. Een deel betreft facetten van hetgeen ons de afgelopen maanden heeft bezig gehouden. Zo is er een vitrine over het archiefonderzoek, met de oudste foto van LBK aardewerk in Nederland en het zwierige handschrift van dr. Goossens. Ook hebben we nog een oude Rolleicord camera uit de diepten van het museum opgevist. Mogelijk dat Holwerda ooit door deze lens gekeken heeft. Een tweetal andere vitrines belichten het aardewerk en vuursteen onderzoek. Scherven van verschillende nederzettingen worden getoond, evenals Limburg en La Hoguette aardewerk en we hebben ons best gedaan een mooie set bandkeramische werktuigen te presenteren, naast een aantal verschillende grondstoffen. Het nederzettingsverhaal wordt gesymboliseerd door de opgraving van Maastricht-Klinkers, met de veelzijdige Prunkkeramik als stijldoorbrekende en ietwat ontheemde vondsten. Deze worden kracht bijgezet door een foto afkomstig van de University of Washington Libraries met een potlatch ritueel bij de Kwakiutl indianen, waarbij we (subtiel) suggereren dat iets gelijkaardigs de hoeveelheid en verscheidenheid aan vondsten in kuil 1 h zou kunnen verklaren.

;

De meer gekende zijde van de LBK konden we natuurlijk prachtig vormgeven met de rijke collectie van het RMO zelf. We hebben een keur aan potten tentoon gesteld, evenals de bijzondere figurines uit Sittard die lange tijd niet te zien waren. Het leek ons ook een goede gelegenheid eens te tonen hoeveel dissels er uit Elsloo komen (al zijn ze dit natuurlijk niet allemaal). In combinatie met de Papoea dissels die we als bruikleen ontvingen konden we zelfs een motief maken dat in de verte de versiering op het aardewerk reflecteert (zie foto). Topstuk blijft echter de maquette van Elsweiler gemaakt door Baldi Dekker (1984). De zorg die aan deze maquette (gemaakt voor de RMO/Bonnefanten tentoonstelling ‘Op goede gronden’) is besteed maakt dat deze qua impact en inhoud nog steeds een echte eye-catcher is waarbij je meer dan één verhaal kan vertellen. Daags na de inrichting stond er dan ook al een grote schoolklas geïnspireerd omheen, rondgeleid door één van de RMO gidsen.

;

De tentoonstelling eindigt met een voorschot op de resultaten van het onderzoek. Daarbij valt het belang op van het boven water halen en opnieuw bekijken van oude opgravingsgegevens. Nieuwe technieken en kennis zorgen nu voor een veel completer beeld van de LBK in het Limburgse. Dat biedt context aan de gekende nederzettingen, maar roept ook nieuwe vragen op, vooral over verschillen in grondstoffen, technologie, uitwisseling en bewoningsdynamiek aan de linker- en rechterzijde van de Maas en de relatie met de Belgische clusters in het westen.

;

Al met al blijkt wederom dat de boeren van de LBK na 7000 jaar nog steeds glansrijk een confrontatie met het publiek doorstaan. Dat ligt natuurlijk aan hun aantrekkelijke materiële cultuur en aan de manier waarop hun levens- en woonwijze inzichtelijk gemaakt kan worden. Hoewel we steeds meer diversiteit aantonen is de uniformiteit, herkenbaarheid en maakbare wereld van de LBK nog steeds een duidelijk richtpunt voor visualisatie en communicatie. Niet in de laatste plaats denk ik echter dat het ook te maken heeft met waar de LBK voor staat. In veel vormde zij een afscheid van de manier waarop onze soort honderdduizenden jaren lang heeft overleefd. In veel ook vormden deze boeren een nieuw begin, met aspecten van een bestaan dat ons heden ten dage ook nog vele malen meer als herkenbaar tegemoet treedt. In dat licht blijkt dat die aantrekkingskracht van de LBK er misschien één die kan wedijveren met die van ‘boer zoekt vrouw’. In beide gaat het om boeren, maar zeker ook om de kernzaken van ons bestaan.

We zijn blij dat de tentoonstelling er is en dat ze door een investering vanuit ons project en een extra investering vanwege het RMO nu een kleine, maar zeker volwaardige tentoonstelling is geworden. Komt dus allen kijken!!!

;

Nu de tentoonstelling er staat willen we langs deze weg nogmaals iedereen bedanken die zijn steentje (of brokje huttenleem?) daaraan heeft bijgedragen:

Concept en samenstelling

Rijksmuseum van Oudheden

Archol BV

;

Ruimtelijke vormgeving

Van Rosmalen & Schenk

;

Bruiklenen

Gemeente Maastricht

Provinciaal depot bodemvondsten Limburg

Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap

Fred Brounen

Wim Hendrix

Harry Vromen

;

Vertalingen

Jackson Academic

;

Animatie

Cheesehead Animations, met tekeningen van Paul Maas

Tekeningen

Paul Maas

;

 

;

Vooruit met de Bandkeramiek!

Hoewel de Odyssee nog (lang) niet ten einde is, moet ik toch alweer nadenken over een volgende stap. Met de Odyssee staat voornamelijk het basaal uitwerken van de verschillende opgravingen tot doel. Echter zodra dat gedaan is, dient eigenlijk synthetiserend onderzoek plaats te vinden. Oftewel we moeten de verwerkte gegevens plaatsen binnen het bredere kader van bandkeramisch onderzoek in Nederland en buitenland; het ultieme einddoel van onze Odyssee.
Dit is nog een fikse klus die zeker niet haalbaar is binnen de tijd en het budget die daarvoor gegeven zijn.
Daarom dienen we te kijken naar andere alternatieven. Een alternatief lijkt wellicht binnen handbereik te liggen: het project Rediscovering Landscape. Een NWO-groot subsidie die voor dit project is aangevraagd op initiatief van de Vrije Universiteit van Amsterdam en in samenwerking met een groot aantal Nederlandse universiteiten en instituten.
Het Rediscovering Landscape project speelt in op de vraag naar betrouwbare en toegankelijke informatie om zodoende wetenschappelijk onderzoek naar de bewoningsgeschiedenis en cultureel erfgoed van het Nederlandse landschap te ondersteunen. Het hoofddoel van het programma is om een infrastructuur op te bouwen voor ruimtelijke informatie oftewel Spatial Data Infrastructure (SDI). Daarnaast hoopt het om op beleidsmatig niveau maatregelen te treffen om zodoende op lange termijn deze infrastructuur te onderhouden. De SDI zal functioneren als een allesomvattend systeem waarbij digitale gegevens, afspraken daaromtrent, standaarden, technologie (hardware, software and electronische communicatie) en kennis gedeeld wordt met verschillende gebruikers om zodoende hun landschapsonderzoek wetenschappelijk te faciliteren.
Hoofdaanvragers zijn prof. dr. J. Kolen van het CLUE (Research institute for the heritage and historical Cultural Landscape and Urban development, VU Amsterdam) en prof. dr. H. Scholten van het
SPINlab>.

Een van de redenen waarom het goed aansluit bij synthetiserend bandkeramisch onderzoek is dat met behulp van deze subsidie het ook mogelijk is om bijvoorbeeld kaartmateriaal uit het buitenland op Nederlandse kaarten te laten aansluiten maar ook structureel gebruik te maken van meerdere disciplines om bijvoorbeeld landschapsreconstructies te maken. Beide geen sinecure voor LBK onderzoek in Nederland.

Een mooie aansluiting op het Odyssee project Terug naar de Bandkeramiek in ieder geval. Vooruit dus!


De subsidieaanvraag loopt inmiddels en zit al bij de laatste 12. Wilt u op de hoogte gehouden worden dan sluit u rustig aan bij de Linkedin group Rediscovering Landscape.

20120304-113408.jpg

Tatort Talheim

Afgelopen week reisden Ivo, Piet en ik oostwaarts naar Bremen om aldaar deel te nemen aan de Arbeitsgemeinschaft Neolithikum op het 7e Duitse archeologiecongres. Hoewel de lezingen aldaar, met name gericht op het thema van het eindigen van culturele verschijningen, mooi aansloten op ons Odyssee onderzoek was het congres niet het enige dat ons zal heugen aan deze reis. Op de heenweg bezochten we namelijk ook Kalkriese, alwaar Varus 2002 jaar geleden gedurende drie dagen van intense gevechten zijn legioenen verspeelde alvorens zichzelf op zijn zwaard te werpen. Het museum rondom de Varusslacht had dan waarschijnlijk ook niet toevallig gekozen voor de nu lopende tijdelijke tentoonstelling ‘Tatort Talheim’.
De tentoonstelling vertelt het verhaal van een moordpartij die zich zo een 5000 jaar voor de Varusslag afspeelde in de buurt van Talheim, Neckarraum. Daar werden in korte tijd 34 mensen op brute wijze vermoord, waaronder 16 kinderen. De daders waren vermoedelijk eveneens bandkeramiekers uit dorpen in de buurt. De lichamen zijn uiteindelijk in een grote kuil gedumpt en werden pas in 1983 ontdekt door de Landwirt Everhard Schoch toen deze in zijn groententuintje aan het spitten was. Het daarop volgende onderzoek van de archeoloog Wahl bracht de spectaculaire vondst pas echt aan het licht. Daarbij speelde het uitzonderlijk nauwkeurige fysisch antropologische onderzoek en de DNA-verwantschapsanalyse een belangrijke rol. Niet alleen de relatie tussen de slachtoffers kon zo worden vastgesteld, maar, ook vaak tot in het pijnlijkste detail, de wijze waarop ze hun laatste minuten beleefden.
Als doorgewinterde LBK-fanatici waren we natuurlijk bekend met Talheim en blij verrast de tentoonstelling op de heenweg mee te kunnen pikken, maar na het zien van de tentoonstelling was de sfeer in de auto toch wat minder uitbundig… en terecht. Tatort Talheim weet op een gepaste, maar indringende wijze duidelijk te maken wat er zich in die uitbarsting van geweld afspeelde. Leidraad vormt daarbij het tegenwoordig poulaire CSI-achtige kader, voorgesteld door een Tatort met lampen en linten rondom de opgravingsplattegrond. Deze wordt omzoomd door de vondsten, zoals dissels en botmateriaal, waarbij de schedels met disselinslag redelijk confronterend zijn. Lopend door de tentoonstelling ontdek je echter langzaamaan dat het niet een abstracte aflevering van Bones of CSI is waar je doorheen loopt, maar iets dat echt gebeurd is, met echte mensen. De makers hebben die snaar mijns inziens op een evenwichtige wijze weten te raken door nergens bloed, geweld en spektakel de hoofdtoon te laten voeren, maar juist subtiliteit. Langzaamaan ontwaar je rondom je in de zaal 34 individuen, kinderen, vrouwen, mannen, bejaarden. Het zijn rode silhouetten, abstract. Kom je dichterbij dan hebben ze allemaal een documentatielabel. Ze hebben een nummer, geen naam, maar wel ineens een leeftijd, een postuur, indicatie van gezondheid en wijze van overlijden. Bijvoorbeeld een jonge vrouw (84/4) van 20 jaar en 1,59 m lang met tandsteen en groeistoornissen, waarschijnlijk echtgenote van 84/2+83/16, (familie 1), 3 keer op het achterhoofd geslagen. Een man van 60 (83/3A), met zes zonen en vier kleinkinderen, slag op het achterhoofd. Of een kleuter van 3 jaar oud (84/24), 0,59 m lang en met enigszins scheve tanden en een vitamine C tekort, eveneens met ingeslagen schedel. In enkele gevallen worden de laatste ogenblikken nog extra benadrukt doordat de fysisch antropologische analyse de opeenvolgende handelingen die fataal waren heeft kunnen reconstrueren, de zogenaamde Tathergang. Daaruit bleek de agressie van de aanval en het lijden van de slachtoffers, zonder dat dit pathetisch of spectaculair wordt benadrukt.
Aan het eind deed de tentoonstelling dus waarvoor ze gemaakt is; de bezoeker de boodschap geven dat geweld niet iets is van ons tijdperk, maar veel eerder van ons als mens. Zo verandert Talheim het lang geldende beeld van vredig naast elkaar levende Neolithische samenlevingen in iets dat helaas dichter bij onze werkelijkheid staat dan we misschien gemakkelijk vinden.

De tentoonstelling staat nog to 8 januari. Mocht u in de buurt zijn ga dan zeker even kijken.

http://www.kalkriese-varusschlacht.de/varusschlacht-ausstellung/aktuelle-sonderausstellung/tatort-thalheim.html

http://de.wikipedia.org/wiki/Massaker_von_Talheim